Polskie rejony wspinaczkowe a etyka korzystania ze skał - okiem biologa

Polska na tle innych krajów europejskich wyróżnia się dużym zróżnicowaniem geologicznym na stosunkowo niewielkiej przestrzeni. Ta różnorodność sprawia, że wspinacze mają do dyspozycji kilka rejonów o odmiennym charakterze, historii i specyfice przyrodniczej.

Największym obszarem wspinaczkowym jest Jura Krakowsko-Częstochowska, gdzie na wapiennych ostańcach rozwinęła się przede wszystkim wspinaczka sportowa. W Sudetach dominują skały granitowe Rudaw Janowickich, w tym słynne Sokoliki, będące jednym z ważniejszych ośrodków szkoleń ze wspinaczki tradowej w Polsce. Szczególne miejsce zajmują również Tatry, gdzie uprawiana jest wspinaczka górska, stanowiąca kontynuację tradycji polskiego alpinizmu W ostatnich latach coraz większą popularność zdobywają także sudeckie rejony piaskowcowe, takie jak Szczytnik i Toczek w okolicach Szczytnej. W przeciwieństwie do klasycznych piaskowców Gór Stołowych wiele dróg wyposażono tam w stałe punkty asekuracyjne, dzięki czemu wspinanie ma często charakter sportowy. Nie zmienia to jednak faktu, że piaskowiec należy do najbardziej wrażliwych skał wykorzystywanych we wspinaczce. Po opadach deszczu traci znaczną część swojej wytrzymałości, a jego powierzchnia jest podatna na uszkodzenia mechaniczne.

Piaskowce Sudetów

Piaskowce Sudetów, powstałe z osadów dawnych mórz kredowych, należą do najbardziej wrażliwych skał wspinaczkowych w Polsce. Z tego powodu obowiązuje w nich zasada bezwzględnego unikania wspinania po mokrej skale oraz często zakaz stosowania magnezji, która trwale zmienia wygląd powierzchni. Wszystkie te reguły wynikają z nadrzędnej zasady minimalnej ingerencji w skałę i ochrony jej wyjątkowo delikatnej struktury.

Jurajskie wapienie

Jurajskie wapienie skaliste są dość twarde i odporne na wietrzenie, dzięki czemu tworzą charakterystyczne ostańce i skałki wspinaczkowe Jury. Ich odporność na erozję nie oznacza jednak dużej odporności na zarysowania mechaniczne. Wapień jurajski stosunkowo łatwo się wyślizguje i poleruje pod wpływem wielokrotnego tarcia butów i rąk, zwłaszcza na popularnych drogach wspinaczkowych. Ponieważ wapień ten składa się głównie z kalcytu (twardość ok. 3 w skali Mohsa), stalowe zęby raków i ostrza czekanów są od niego znacznie twardsze. W efekcie zęby raków i ostrza czekanów mogą rysować i wykruszać małe chwyty oraz stopnie. Na popularnych drogach uszkodzenia kumulowałyby się i prowadziły do trwałej degradacji chwytów i stopni. Dlatego wspinaczka drytoolowa (w rakach i z czekanami) na jurajskich wapieniach jest – z paroma niewielkimi wyjątkami – nieakceptowana etycznie, a często wręcz zakazana.

Poszanowanie lokalnych zasad ma znaczenie nie tylko dla zachowania walorów krajobrazowych, ale również dla ochrony przyrody. Skały wspinaczkowe są bowiem nie tylko obiektami sportowymi, lecz także elementami ekosystemów i świadectwem historii geologicznej regionu. Wapienie Jury Krakowsko-Częstochowskiej powstały w środowisku płytkiego morza jurajskiego około 160 mln lat temu, piaskowce Sudetów są pozostałością osadów piaszczystych odkładanych na wybrzeżach i dnie mórz kredowych około 100 milionów lat temu, granity Rudaw Janowickich są pamiątką procesów magmowych związanych z orogenezą waryscyjską sprzed około 300 milionów lat, a gnejsy Gór Sowich należą do najstarszych skał w kraju i dokumentują procesy zachodzące głęboko w skorupie ziemskiej setki milionów lat temu. Każdy z tych rejonów wspinaczkowych stanowi więc nie tylko przestrzeń aktywności sportowej, ale również wyjątkowe archiwum dziejów Ziemi, którego ochrona jest wspólną odpowiedzialnością wspinaczy, przyrodników i zarządców terenów.

Świadomość tej geologicznej i przyrodniczej wartości skał stanowi fundament współczesnej etyki wspinaczkowej. Wspinacz nie korzysta jedynie z naturalnej infrastruktury sportowej, lecz obcuje z fragmentem historii Ziemi oraz siedliskiem wielu organizmów. Innymi słowy, skały, na których wspinamy się w Polsce są fragmentami znacznie większej opowieści o Ziemi – jej oceanach sprzed milionów lat, zderzeniach kontynentów i procesach, które ukształtowały dzisiejszy krajobraz. Stanowią jednocześnie dziedzictwo geologiczne, element żywych ekosystemów i istotną część krajobrazu przyrodniczego, którego wartość nie wynika z użytkowania, lecz z samego istnienia. W tym sensie etyka wspinaczkowa nie jest zbiorem ograniczeń, ale formą odpowiedzialności za miejsce, które jest jednocześnie historią Ziemi, siedliskiem życia i wspólnym dobrem przyszłych pokoleń.

Bibliografia

1. Aleksandrowski, P., Mazur, S., Żelaźniewicz, A. (red.), Budowa geologiczna Polski. Tom I: Stratygrafia i geologia regionalna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
2. Migoń, P., Geomorfologia Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2021.
3. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy – materiały edukacyjne i opracowania geologiczne.
4. Park Narodowy Gór Stołowych – zasady udostępniania obszarów wspinaczkowych i materiały przyrodnicze.
5. Polski Związek Alpinizmu – dokumenty dotyczące etyki wspinaczkowej i ochrony środowiska.
6. Migoń, P. (red.), Przyroda Sudetów, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
7. Żelaźniewicz, A., Aleksandrowski, P., Buła, Z. i in., Regionalizacja geologiczna Polski, Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny.
8. Pullin, A.S., Biological Conservation, Cambridge University Press.
9. Primack, R.B., A Primer of Conservation Biology, Sinauer Associates.
10. Odum, E.P., Barrett, G.W., Podstawy ekologii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.