Liczba odpadnięć - co naprawdę oznacza ten parametr liny?

Kupujesz nową linę wspinaczkową i widzisz na etykiecie napis: „Liczba odpadnięć: 5” albo „8”. Czy to oznacza, że po kilku lotach lina nadaje się do wyrzucenia? Wyjaśniam ten parametr krótko, prosto i bez akademickiego żargonu (choć pewne dane z zakresu norm atestu EN 892 oraz UIAA musisz zrozumieć).

Wybór odpowiedniej liny wspinaczkowej to jedna z najważniejszych decyzji sprzętowych każdego wspinacza – zarówno początkującego, kończącego mój kurs skałkowy, jak i doświadczonego taternika. Wśród gąszczu parametrów technicznych podawanych przez producentów, jeden wzbudza najwięcej pytań, a zarazem narosło wokół niego mnóstwo mitów. Mowa o „liczbie odpadnięć” (ang. UIAA fall count). Przeanalizujmy ten parametr dla liny dynamicznej pojedynczej (oznaczanej symbolem ①). Jest to podstawowy i najpopularniejszy rodzaj liny wykorzystywany przy wspinaczce sportowej. Normy dla lin połówkowych oraz bliźniaczych opierają się na innych procedurach i nie są przedmiotem tej analizy.

Czym jest liczba odpadnięć?

To wskaźnik określający wytrzymałość i żywotność liny. Informuje o tym, ile skrajnie ciężkich, niszczących odpadnięć testowych lina potrafi wytrzymać w laboratorium, zanim pęknie. Dobrze czytasz – „w laboratorium”. Jak bardzo różni się to od wspinaczkowej praktyki zrozumiesz już za chwilę.

1. Jak wygląda test w laboratorium? (Normy EN 892 / UIAA 101)

Zarówno europejska norma prawna EN 892, jak i międzynarodowy standard federacji wspinaczkowej UIAA (Union Internationale des Associations d’Alpinisme) narzucają identyczną, niezwykle rygorystyczną procedurę testową na tzw. maszynie rzutowej. Ma ona na celu zasymulowanie najgorszego scenariusza odpadnięcia, jaki teoretycznie mógłby wydarzyć się w realnych warunkach górskich:

• Duży ciężar: Do końca liny przypina się stalowy blok o wadze 80 kg (waga wspinacza z całym szpejem).
• Ekstremalny lot: Ciężar spada z wysokości 4,8 metra na odcinku liny o długości tylko 2,7 metra czyli ciężar zostaje uniesiony ponad punkt stanowiskowy i po zrzuceniu spada poniżej niego.
• Współczynnik odpadnięcia*: Jest to stosunek długości upadku do długości liny pracującej w układzie asekuracyjnym. W tym teście wynosi aż 1.77. Warto podkreślić, że współczynnik 1.77 to wartość ekstremalna obrazująca odpadnięcie dużo poniżej stanowiska. W skałkach taki współczynnik niemal się nie zdarza – zazwyczaj wynosi od 0.2 do 0.5.
• Sztywne hamowanie: Lina jest zablokowana na sztywno i trze o metalowy pręt o promieniu 5 mm (imitacja ostrego karabinka). Nie ma tu asekuranta, który mógłby zamortyzować lot.
• Odpoczynek: Kolejny zrzut następuje dopiero po 3 minutach, aby rozgrzany poliamid mógł ostygnąć i częściowo wrócić do swojej formy.
• Testowany odcinek: Następne testy odbywają się dokładnie na tym samym odcinku liny. W realnym wspinaniu się to nie wydarzy.

2. Wymagania normy – co lina musi wytrzymać?

Aby lina dynamiczna mogła uzyskać certyfikat EN 892 oraz znak bezpieczeństwa UIAA, musi bezwzględnie spełnić następujące kryteria podczas opisanego wyżej testu rzutowego (80kg ciężar zrzucany ze współczynnikiem 1.77):

1. Liczba odpadnięć: Minimum 5 lotów bez zerwania. Jeżeli chcesz wybrać spośród dwóch lin o tej samej średnicy, weź tę o większej liczbie odpadnięć.
2. Siła rwania: Maksymalnie 12kN (ok. 1200 kg) podczas pierwszego lotu. Chodzi o to, by lina przejęła udar i chroniła Twój kręgosłup oraz punkty asekuracyjne. Pojedyncze liny dynamiczne mają siłę rwania ok. 7-9kN. Im mniejsza, tym więcej energii pochłania lina a nie ciało wspinacza ale oznacza to również, że może być bardziej dynamiczna.
3. Wydłużenie dynamiczne: Maksymalnie 40% – lina musi się rozciągnąć, żeby zamortyzować upadek, ale nie za mocno, abyś nie uderzył w ziemię/półkę.
4. Wydłużenie statyczne: Przy obciążeniu 80kg lina nie może sie rozciągnąć więcej niż 10%. Chodzi o komfort podczas podchodzenia na linie czy precyzji przy wędce.

3. Mit 6 odpadnięć – Co to oznacza w praktyce dla wspinacza?

Jako instruktor spotykam się z pytaniem kursantów: „Na etykiecie od liny jest napisane że maksymalna liczba odpadnięć to 6. Czy jeśli polecę w skałach 6 razy, to muszę ją wyrzucić?”.

Odpowiedź brzmi: Zdecydowanie nie! Istnieje fundamentalna różnica między odpadnięciem w
skałach a „odpadnięciem normowym” w laboratorium:

• Asekuracja dynamiczna: W rzeczywistości asekurant nie jest betonowym blokiem. Ciało asekuranta przemieszcza się, przyrząd lekko przepuszcza linę, a sam wspinacz odpada w układzie o znacznie większej elastyczności.
• Tarcie w układzie: Lina przechodzi przez ekspresy, co rozprasza część energii poprzez tarcie o karabinki.
• Łagodniejsze loty: Typowe odpadnięcia w skałach mają zazwyczaj niski współczynnik rzędu 0.2 – 0.4. Odpadnięcia o współczynniku 1.77 zdarzają się niezwykle rzadko – głównie przy błędach na drogach wielowyciągowych. Na kursach uczę jak ich unikać (obciążanie stanowiska, wysył/punkt ochronny stanowiska itd.).

We współczesnej historii wspinania nie znalazłem przykładów aby odnotowano przypadki, gdy sprawna, nieuszkodzona lina zerwała się od samego odpadnięcia – a szukałem razem z kilkoma modelami AI 😉

Liny zrywają się zazwyczaj z powodu przecięcia na ostrej krawędzi skalnej, uderzenie w nie kamieni lub zniszczeniu związanym ze zbyt długim i złym używaniem czy przechowywaniem. Ale to już zupełnie osobny temat, poruszany również podczas kursów wspinaczkowych.

⚠️ Kiedy bezwzględnie wycofać linę z użytku?

Gdy wyczuwalne jest zgrubienie lub „pustka” w rdzeniu (test złamania liny), oplot jest przetarty do tego stopnia, że widać białe nitki rdzenia, lina miała kontakt z substancjami chemicznymi, długą ekspozycją na słońcu lub brała udział w skrajnym locie o współczynniku bliskim 2.

Podsumowanie – Jaką linę wybrać kierując się liczbą odpadnięć?

Większa liczba odpadnięć na etykiecie liny (np. 9 zamiast wymaganych 5) wcale nie oznacza, że sprzęt wytrzyma tylko o 4 loty więcej. To sygnał, że lina ma znacznie większy margines bezpieczeństwa, wolniej się starzeje i dłużej zachowa swoje pierwotne właściwości podczas intensywnego „patentowania” czy regularnych lotów na trudnych projektach. Gdy stajesz przed wyborem dwóch pozornie identycznych modeli, wybierz tę linę, która oferuje wyższą liczbę odpadnięć.

Pamiętaj jednak o prostej zależności: im grubsza lina, tym większa jej maksymalna wytrzymałość na odpadnięcia, ale też wyższa waga. Ostateczny wybór – czy postawisz na impregnację, konkretną markę lub ulubiony kolor – zależy już wyłącznie od Twoich preferencji. Ja osobiście wybieram certyfikowane przez UIAA liny pojedyncze, kierując się głównie stosunkiem jakości do ceny (odpuszczając np. zaawansowaną impregnację, bo w skałach i tak unikam deszczu), wolę za to wymieniać je nieco częściej.

Bibliografia

1. European Committee for Standardization (CEN), EN 892: Mountaineering equipment – Dynamic mountaineering ropes – Safety requirements and test methods, Brussels.
2. UIAA Standard 101, Mountaineering and Climbing Equipment – Dynamic Ropes, International Climbing and Mountaineering Federation, Bern.
3. Dane techniczne i wytyczne laboratoriów testowych producentów sprzętu wspinaczkowego (Beal, Petzl, Edelrid, Sterling Rope).